İki ölkə yox, bir geoiqtisadi xətt

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində yeni mərhələ: Bakı–Daşkənd xətti hara gedir?

Analitik-publisistik baxış
Jurnalist Fira Cəlilova

Azərbaycan və Özbəkistan haqqında danışanda ilk ağla gələn sözlər adətən “qardaşlıq”, “ortaq tarix” və “Türk dünyası” olur. Amma son illərin reallığı göstərir ki, bu münasibətləri yalnız bu anlayışlarla izah etmək artıq kifayət deyil. Çünki Bakı ilə Daşkənd arasında yeni bir xətt formalaşır. Bu xəttin üzərində təkcə diplomatiya deyil, ticarət, investisiya, logistika, enerji, texnologiya və regional bağlantılar var.

Mənim üçün Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən maraqlı tərəfi də məhz budur: tarix bizi birləşdirib, amma iqtisadi maraqlar bizi gələcəyə doğru aparır.

İki ölkə, böyük bazar

Azərbaycanın və Özbəkistanın əhalisi birlikdə təxminən 50 milyona yaxınlaşır. Lakin bu rəqəmə yalnız iki ölkənin daxili bazarı kimi baxmaq doğru olmaz.

Azərbaycan Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında mühüm bağlantı nöqtəsidir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhali və istehsal mərkəzlərindən biridir. Bu iki potensial birləşəndə qarşımıza daha böyük bir iqtisadi coğrafiya çıxır.

Yəni söhbət yalnız Bakı və Daşkənddən getmir. Söhbət Mərkəzi Asiyanı Xəzər üzərindən Qafqaz və Avropa ilə bağlayan yeni iqtisadi xəttdən gedir.

Əsas məsələ ticarət deyil, yolun özüdür. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin artırılması vacibdir. Lakin məncə, bundan da vacib məsələ həmin ticarətin hansı yollarla həyata keçiriləcəyidir.

Son illərdə Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə də yeni məzmun verib.

Özbəkistandan çıxan məhsulun Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırılması, Azərbaycanın isə Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi hər iki tərəf üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradır.

2025-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında tranzit daşımalarının həcminin 1,4 milyon tona çatması bu istiqamətdə real dinamikanın olduğunu göstərir. Bu rəqəm mənim üçün sadəcə statistika deyil. Bu, yeni iqtisadi xəritənin göstəricisidir.

Daşkənd dəyişir. Özbəkistanın öz daxilində gedən iqtisadi dəyişikliklər də Azərbaycan üçün maraqlı imkanlar yaradır. Ölkə son illərdə xarici investisiyaların cəlb olunması, sənayeləşmə, rəqəmsallaşma və yeni maliyyə mexanizmlərinin yaradılması istiqamətində ciddi addımlar atır.

Daşkəndin beynəlxalq maliyyə mərkəzinə çevrilmək istiqamətində atdığı addımlar da bu strategiyanın bir hissəsidir. Bu proses Azərbaycan şirkətləri üçün də əhəmiyyətlidir. Çünki Özbəkistan artıq sadəcə məhsul satılan bazar deyil. O, Mərkəzi Asiyaya çıxış üçün regional platformaya çevrilmək istəyən ölkədir.

Azərbaycanın üstünlüyü artıq yalnız enerji deyil. Azərbaycanın regional rolunda da mühüm dəyişiklik müşahidə olunur. Ölkəmiz uzun illər əsasən enerji resursları ilə tanınırdı.

Bu gün isə Azərbaycanın üstünlüklərinə başqa bir faktor da əlavə olunur: coğrafi bağlantı.

Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolları, Xəzər üzərindən daşımalar və Orta Dəhliz Azərbaycanın tranzit potensialını artırır. Bu baxımdan Azərbaycan artıq yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil.

Azərbaycan getdikcə Şərqlə Qərb arasında logistika və ticarət bağlantısının əsas elementlərindən birinə çevrilir. Özbəkistanla əməkdaşlıq isə bu strategiyanın Mərkəzi Asiya istiqamətində mühüm hissəsidir.

Maraqlı məqam: münasibətlər artıq layihələrdə görünür.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin real gücünü bəzən rəsmi görüşlərdən daha çox layihələr göstərir. Özbəkistanda Azərbaycan şirkətlərinin iştirakı ilə bank, təhsil, enerji, tikinti, turizm və kənd təsərrüfatı sahələrində layihələr həyata keçirilir. Eyni zamanda Özbəkistan şirkətləri də Azərbaycan bazarında fəaliyyətlərini genişləndirirlər. Bu, münasibətlərin bir ölkənin digərinə investisiya qoyması ilə məhdudlaşmadığını göstərir.

Artıq qarşılıqlı iqtisadi maraq formalaşıb. Və uzunmüddətli tərəfdaşlıq üçün bundan daha vacib amillərdən biri yoxdur. Enerji xəritəsi də dəyişir.

Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığında enerji istiqaməti də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Ənənəvi enerji sahələri ilə yanaşı, yaşıl enerji layihələri qarşıdakı illərdə münasibətlərin yeni istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Xəzər regionunun bərpaolunan enerji potensialının Mərkəzi Asiya ilə əlaqələndirilməsi isə daha böyük regional enerji sisteminin formalaşmasına imkan yarada bilər.

Bu baxımdan Bakı–Daşkənd əməkdaşlığının yalnız bugünün iqtisadiyyatına deyil, gələcəyin iqtisadiyyatına hesablandığını düşünürəm.

Ən böyük kapital – etimad.

Bütün bunların arxasında isə bir amil dayanır: qarşılıqlı siyasi etimad. İnvestor risk gördüyü yerə uzunmüddətli sərmayə qoymur. Logistika şirkəti sabit olmayan marşruta güvənmir. Böyük enerji layihəsi siyasi iradə olmadan həyata keçirilmir.

Azərbaycan və Özbəkistanın üstünlüyü ondadır ki, iki ölkə arasında siyasi münasibətlər yüksək səviyyədədir və bu etimad iqtisadi layihələrə də çevrilir.

Avqustun 23-də Daşkənddə imzalanan “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” də bu münasibətlərin siyasi və hüquqi əsaslarının daha da möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Bəs bundan sonra nə olacaq?

Məncə, qarşıdakı illərdə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində əsas rəqabət “kim daha çox məhsul satacaq?” sualı ətrafında deyil.

Əsas sual belə olacaq: Kim regional iqtisadi zəncirin daha böyük hissəsinə çevrilə biləcək?

Burada Azərbaycanın üstünlüyü – Xəzər, logistika və Avropa bağlantısıdır.

Özbəkistanın üstünlüyü isə – böyük əhali, istehsal potensialı və Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşməsidir.
Bu iki üstünlük bir-birini tamamlayır. Ona görə də mən Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə sadəcə iki qardaş ölkənin münasibətləri kimi baxmazdım.

Bu münasibətlər artıq iki iqtisadiyyatın bir-birini tamamlaması və iki regionun bir-birinə bağlanması mərhələsinə daxil olur. Tarix bizi birləşdirib. Siyasət yaxınlaşdırıb. İqtisadiyyat isə bizi daha da yaxınlaşdırır. Və bu gün xəritəyə baxanda Bakı ilə Daşkənd arasında sadəcə bir xətt görmürsən. Orada yeni bir geoiqtisadi xətt formalaşır. Bu xəttin hara qədər uzanacağını isə qarşıdakı illər göstərəcək.

Amma bir şey artıq aydındır: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən maraqlı hissəsi hələ qabaqdadır.

Materialı hazırladı:Tünzalə Məlikova