Azərbaycanın yeni geosiyasi strategiyası: Çoxvektorlu diplomatiya və regional inteqrasiya

Azərbaycanın yeni geosiyasi xəritəsi: Bakı niyə Mərkəzi Asiyaya, ŞƏT-ə və Avropaya eyni vaxtda çıxır?
Dünya siyasətində son illərin ən mühüm dəyişikliklərindən biri güc mərkəzlərinin əvvəlki kimi yalnız bir neçə paytaxt ətrafında cəmlənməməsidir. ABŞ, Avropa, Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlər daha mürəkkəb, daha çevik və daha çoxvektorlu xarakter alır. Belə bir dövrdə Azərbaycan özünü yalnız Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsində yerləşən ölkə kimi deyil, müxtəlif geosiyasi məkanları bir-birinə bağlayan dövlət kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu siyasətin arxasında duran əsas məntiqi anlamaq üçün son illərin hadisələrinə ayrı-ayrılıqda deyil, bir-birini tamamlayan mərhələlər kimi baxmaq lazımdır.
Bu mənada 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi layihəsinin paraflanması, Azərbaycanın Avropa ilə siyasi dialoqunun genişlənməsi, Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərin sürətlə dərinləşməsi və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə əlaqələrin yeni mərhələyə keçməsi eyni mənzərənin müxtəlif hissələridir.
Burada söhbət təkcə diplomatik səfərlərdən və imzalanan sənədlərdən getmir. Daha böyük dəyişiklik Azərbaycanın regional problemin tərəfi olmaqdan regional və qlobal əməkdaşlıq platformalarının iştirakçısına çevrilməsi cəhdidir.
Ərazi bütövlüyündən sonra yeni mərhələ
Azərbaycanın xarici siyasətinin son onilliklərində əsas məsələlərdən biri ərazi bütövlüyü və suverenliyin bərpası idi. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ildə Qarabağ üzərində suverenliyin tam bərpasından sonra xarici siyasətin qarşısında artıq başqa sual dayanmağa başladı: əldə edilmiş geosiyasi nəticəni necə uzunmüddətli siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirmək olar?
Bu sualın cavabı yalnız hərbi və siyasi müstəvidə axtarıla bilməzdi.
Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar yaranmışdı: regional nəqliyyat layihələri, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsi, Avropa ilə enerji və logistika əməkdaşlığı, Çinlə strateji münasibətlər, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində inteqrasiya və eyni zamanda ŞƏT kimi platformalarla daha sıx əlaqələr.
Yəni Azərbaycanın xarici siyasətinin ağırlıq mərkəzi tədricən “münaqişənin həlli” gündəliyindən “yeni regional düzənin formalaşmasında iştirak” gündəliyinə keçməyə başladı.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda baş verənlər bu keçidin mühüm siyasi mərhələlərindən biri oldu. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi layihəsi paraflandı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Birgə Bəyannamə imzaladılar.
Bu hadisənin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti yalnız Ermənistanla münasibətlərin normallaşması ilə məhdudlaşmır. Sülh gündəliyi reallaşdıqca Azərbaycan özünü Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik probleminin subyekti olmaqdan daha çox, regional bağlantıların və iqtisadi əməkdaşlığın təşəbbüskarlarından biri kimi təqdim etmək imkanı əldə edir.
2026-cı ilin avqustunda bu prosesin birinci ildönümündə Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri də Vaşinqton razılaşmalarının regionda münasibətlərin normallaşmasına təsirini vurğuladılar. Azərbaycan tərəfi artıq Ermənistanla tranzit və iqtisadi əlaqələrdə konkret addımların atıldığını bildirir.
Bu, diplomatiyanın iqtisadi mərhələyə keçməsinin əlamətidir.
“Orta güc dövləti” nə deməkdir?
Verilən materialın ən mühüm siyasi tezislərindən biri Azərbaycanın “orta güc dövləti”nə çevrilməsi fikridir.
Burada bir məqama diqqət etmək lazımdır: “orta güc dövləti” hüquqi və ya rəsmi dövlət statusu deyil. Bu, beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində dövlətin hərbi, iqtisadi və siyasi imkanlarının qlobal supergüclərlə müqayisədə məhdud, lakin öz regionundan kənarda da təsir göstərə biləcək səviyyədə olduğunu ifadə edən analitik anlayışdır.
Azərbaycanı bu kateqoriyaya yaxınlaşdıran əsas amil ölkənin hansısa bir güc mərkəzinə tam bağlanması deyil. Əksinə, Bakı müxtəlif platformalarda eyni vaxtda işləməyə çalışır.
ABŞ-la münasibətlər inkişaf edir.
Avropa ilə enerji, nəqliyyat və siyasi dialoq davam edir.
Çinlə strateji tərəfdaşlıq dərinləşir.
Türk dövlətləri ilə əlaqələr xüsusi siyasi xətt təşkil edir.
Mərkəzi Asiya ilə münasibətlər sürətlə genişlənir.
ŞƏT ilə əməkdaşlıq artır.
İslam dünyası ilə əlaqələr qorunur.
Bu çoxvektorlu siyasətin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz xarici siyasət manevr imkanlarını genişləndirir.
Başqa sözlə, məsələ “Azərbaycan hansı düşərgədədir?” sualından getdikcə daha çox “Azərbaycan hansı platformalarda öz maraqlarını reallaşdıra bilir?” sualına çevrilir.
Avropa ilə əlaqələr: Bakı artıq sadəcə enerji tərəfdaşı deyil
Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərinə də bu prizmadan baxmaq lazımdır.
Azərbaycan uzun müddət Avropa üçün əsasən enerji təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli ölkə kimi qiymətləndirilib. Lakin indi münasibətlərin gündəliyi genişlənir: enerji ilə yanaşı nəqliyyat, rəqəmsal bağlantılar, regional təhlükəsizlik və siyasi dialoq da ön plana çıxır.
Bunun simvolik göstəricilərindən biri 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinin Azərbaycanda keçirilməsinə dair qərardır. Azərbaycan Prezidenti 2026-cı ilin mayında keçirilən toplantıda 2028-ci il sammitinə ev sahibliyi etməyə dəvət edib və təklif qəbul olunub. Avropa İttifaqı Şurasının məlumatında da Azərbaycanın 2028-ci il ev sahibi kimi göstərilməsi təsdiqlənir.
Bu, sıradan protokol hadisəsi deyil.
Avropa Siyasi Birliyi Avropa qitəsində siyasi dialoq və əməkdaşlıq üçün yaradılmış platformadır. Azərbaycanın belə bir toplantıya ev sahibliyi etməsi onun Avropa ilə münasibətlərinin yalnız enerji və iqtisadiyyatla məhdudlaşmadığını göstərən siyasi mesajdır.
Daha maraqlısı isə budur ki, Azərbaycan 2028-ci ildə bu platformada həm Avropa, həm də Cənubi Qafqaz gündəliyinin kəsişdiyi məkana çevriləcək.
Mərkəzi Asiya: Azərbaycanın xarici siyasətində yeni ağırlıq mərkəzi
Son illərdə Azərbaycan xarici siyasətində ən ciddi dəyişikliklərdən biri Mərkəzi Asiyanın çəkisinin artmasıdır.
Burada Qırğızıstan xüsusi nümunədir.
Azərbaycanla Qırğızıstan arasında diplomatik münasibətlər 19 yanvar 1993-cü ildə qurulub. Azərbaycan səfirliyi 2007-ci ildə, Qırğızıstanın Azərbaycandakı səfirliyi isə 2014-cü ildə fəaliyyətə başlayıb.
Lakin münasibətlərin bugünkü səviyyəsinə bir gündə gəlinməyib.
1990-cı illərdə diplomatik münasibətlər quruldu.
2022-ci ildə strateji tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə imzalandı və Dövlətlərarası Şuranın yaradılması haqqında memorandum qəbul edildi.
2024-cü ildə münasibətlərin humanitar tərəfini göstərən mühüm hadisələrdən biri baş verdi: Ağdamın Xıdırlı kəndində Qırğızıstanın maliyyə dəstəyi ilə Ayköl Manas adına 528 şagird yerlik məktəbin təməli qoyuldu. Məktəbin təməli Azərbaycan və Qırğızıstan prezidentləri tərəfindən qoyulmuşdu.
Bu faktın siyasi əhəmiyyəti yalnız məktəbin tikilməsində deyil.
Mərkəzi Asiya ölkəsinin Qarabağın bərpasında iştirakı artıq münasibətləri diplomatik bəyanatlardan çıxarıb Azərbaycanın postmüharibə quruculuğuna regional dəstək səviyyəsinə gətirir.
2026-cı il: Bakı-Bişkek münasibətlərində dönüş nöqtəsi
Bu prosesin ən mühüm mərhələsi isə 2026-cı ilin 30–31 iyulunda baş verdi.
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri zamanı Azərbaycan və Qırğızıstan arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzalandı. Eyni gün Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının Qərarı da qəbul edildi. Bu hadisə münasibətlərin sadəcə “qardaşlıq” və “strateji tərəfdaşlıq” ifadələri ilə təsvir edilən mərhələdən daha yuxarı siyasi səviyyəyə keçdiyini göstərir.
Üstəlik, səfərin özü də təsadüfi zamanlamaya malik deyildi.
İyulun 31-də Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin dövlət başçılarının qeyri-rəsmi görüşündə Azərbaycan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Tacikistan və Türkmənistan rəhbərləri bir araya gəldilər.
Beləliklə, Bakı-Bişkek münasibətləri ikitərəfli çərçivədən çıxaraq Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə daha geniş siyasi əlaqələrinin bir hissəsinə çevrilir.
Bu məqam xüsusilə vacibdir: Azərbaycan Mərkəzi Asiyaya yalnız qardaşlıq və mədəni yaxınlıq üzərindən deyil, nəqliyyat, enerji, ticarət və geosiyasi bağlantılar üzərindən də daxil olur.
ŞƏT məsələsi: Azərbaycan qapıda deyil, platformanın içindədir
Bu prosesin digər mühüm istiqaməti Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatıdır.
ŞƏT 15 iyun 2001-ci ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan tərəfindən yaradılıb. Sonrakı illərdə Hindistan və Pakistan 2017-ci ildə, İran 2023-cü ildə, Belarus isə 2024-cü ildə tamhüquqlu üzvlərə çevrilib.
Azərbaycan isə 2016-cı ildə ŞƏT-in dialoq tərəfdaşı statusunu əldə edib.
Burada da proses mərhələli gedib.
Azərbaycan əvvəlcə dialoq tərəfdaşı kimi çıxış edib, daha sonra təşkilatın sammitlərində iştirakını artırıb. 2022-ci ildə Özbəkistanda keçirilən sammitdə fəxri qonaq kimi iştirak edən Prezident İlham Əliyev 2024-cü ildə Qazaxıstanda, 2025-ci ildə isə Çinin Tiencin şəhərində keçirilən ŞƏT tədbirlərində iştirak edib.
2025-ci il Tiencin sammiti isə təşkilatın özünün struktur baxımından dəyişdiyi mərhələ oldu.
ŞƏT dövlət başçıları “müşahidəçi” və “dialoq tərəfdaşı” statuslarının ləğv edilərək vahid “ŞƏT tərəfdaşı” statusunun yaradılması barədə qərar qəbul etdilər. Lakin təşkilatın rəsmi məlumatına görə, bu qərarın hüquqi sənədlərə tam inteqrasiyası başa çatana qədər əvvəlki statuslar formal olaraq qüvvədə qalır.
Bu detal vacibdir. Çünki verilən ilkin mətndə Azərbaycanın statusunun artıq tam hüquqi şəkildə “ŞƏT tərəfdaşı”na dəyişdiyi qəti formada təqdim edilir. Daha dəqiq ifadə budur: 2025-ci il qərarı ilə yeni “ŞƏT tərəfdaşı” statusu yaradılıb və əvvəlki statusların bu vahid statusda birləşdirilməsi prosesi başlanıb.
Bu, texniki detal kimi görünə bilər. Əslində isə diplomatik mətnlərdə belə detallar kifayət qədər əhəmiyyətlidir.
Niyə məhz nəqliyyat?
Azərbaycanın ŞƏT və Mərkəzi Asiya siyasətində diqqət çəkən başqa məqam nəqliyyat dəhlizləridir.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutları Azərbaycan üçün sadəcə iqtisadi layihə deyil. Onlar ölkənin geosiyasi çəkisini artıran alətlərdir.
Çünki xəritədə əhəmiyyətli olmaq üçün böyük əraziyə sahib olmaq şərt deyil. Bəzən düzgün yerdə yerləşmək və həmin coğrafiyanı işlək infrastruktura çevirmək kifayətdir.
Azərbaycanın üstünlüyü də burada ortaya çıxır.
Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropaya çıxışı üçün Xəzər üzərindən keçən marşrutlar əhəmiyyətlidir. Avropanın Asiya ilə bağlantılarında isə Cənubi Qafqazın rolu artır. Çin üçün alternativ ticarət yolları əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə üçün Mərkəzi Asiyaya çıxış vacibdir.
Bu xətlərin kəsişdiyi coğrafiyalardan biri Azərbaycandır.
Belə baxanda Bakı üçün nəqliyyat dəhlizləri iqtisadi layihədən daha çox geosiyasi kapitaldır.
Nizami Gəncəvidən Manasa qədər uzanan simvolik xətt
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətinin yalnız iqtisadi və siyasi tərəfi yoxdur.
2021-ci ildə Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyi ilə əlaqədar onun büstünün Pekində ŞƏT-in qərargahında ucaldılması da bu siyasətin mədəni ölçüsünü göstərən simvollardan biridir.
Digər tərəfdən, Bakıda Çingiz Aytmatovun adına məktəb verilməsi və abidəsinin ucaldılması, Bişkekdə Heydər Əliyev adına məktəbin fəaliyyət göstərməsi, Ağdamın Xıdırlı kəndində Ayköl Manas adına məktəbin tikilməsi təsadüfi hadisələr kimi görünmür.
Bunlar bir növ qarşılıqlı simvol mübadiləsidir.
Azərbaycan Mərkəzi Asiyaya yalnız Bakıdan gələn siyasi nümayəndə heyətləri ilə deyil, Nizami, Heydər Əliyev, Qarabağ və Azərbaycan mədəniyyəti ilə də çıxır. Mərkəzi Asiya isə Azərbaycanda Aytmatov və Manas kimi öz mədəni simvolları ilə görünür.
Belə münasibətlər siyasi sənədlərdən daha uzunömürlü ola bilər.
2026-cı il Bişkek sammiti niyə vacibdir?
Bu gün – 31 avqust 2026-cı ildə – bütün bu proseslərin üzərinə başqa bir hadisə əlavə olunur: ŞƏT-in 2026-cı il sammiti Bişkekdə keçirilir. ŞƏT-in rəsmi məlumatına görə, dövlət başçıları səviyyəsində əsas toplantı 31 avqust–1 sentyabr tarixlərində Bişkekdə keçirilir və “ŞƏT+” formatı da sammit proqramının bir hissəsidir.
Bu sammit ŞƏT-in yaradılmasının 25-ci ildönümünə təsadüf edir.
Qırğızıstan 2025–2026-cı illərdə təşkilata sədrlik edir.
Deməli, Azərbaycan Prezidentinin 2026-cı ilin iyulunda Bişkekə dövlət səfəri ilə ŞƏT sammitinin avqustun sonu–sentyabrın əvvəlində həmin şəhərdə keçirilməsi arasında da siyasi baxımdan maraqlı ardıcıllıq var.
İyulda Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırılır.
Avqustun sonu isə eyni şəhər ŞƏT-in əsas diplomatik platformalarından birinə çevrilir.
Bu, Bakının Mərkəzi Asiya siyasətinin ayrı-ayrı səfərlərdən ibarət olmadığını, ardıcıl regional strategiyanın tərkib hissəsi olduğunu göstərən mühüm detaldır.
Azərbaycan hansı istiqamətə gedir?
Burada ən maraqlı məsələ budur.
Azərbaycanın siyasətini yalnız “Qərbə yaxınlaşma” və ya “Şərqə yönəlmə” kimi izah etmək artıq kifayət etmir.
Çünki Azərbaycan eyni vaxtda Vaşinqtonda ABŞ-la regional sülh gündəliyini müzakirə edir, Avropa Siyasi Birliyinə ev sahibliyi etməyə hazırlaşır, Çin və ŞƏT platformalarında iştirak edir, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələri genişləndirir, Türk dünyası ilə siyasi inteqrasiyanı gücləndirir.
Bu, klassik mənada bir istiqamət seçməkdən daha çox çoxvektorlu geosiyasi manevr siyasətidir.
Bunun əsas şərti isə bir şeydir: müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə milli maraqların qorunması.
Azərbaycanın qarşısında indi daha mürəkkəb məsələ dayanır. Əgər əvvəlki mərhələdə əsas məqsəd ərazi bütövlüyünün bərpası idisə, yeni mərhələdə əsas məqsəd siyasi qələbəni iqtisadi, nəqliyyat, diplomatik və institusional üstünlüyə çevirməkdir.
Bu isə daha çətin işdir.
Çünki müharibəni qazanmaqla geosiyasi üstünlük avtomatik yaranmır. Bunun üçün sülhü qorumaq, iqtisadi əlaqələri genişləndirmək, dəhlizləri işlək vəziyyətə gətirmək, investisiya cəlb etmək, diplomatik tərəfdaşlıqları dərinləşdirmək və müxtəlif güc mərkəzləri arasında balansı saxlamaq lazımdır.
Azərbaycanın əsas üstünlüyü: coğrafiya və diplomatiyanı birləşdirmək
Azərbaycanın bugünkü xarici siyasət xəttinə bir xəritə üzərində baxanda mənzərə daha aydın görünür.
Qərbdə Avropa.
Şərqdə Xəzər və Mərkəzi Asiya.
Şimalda Rusiya.
Cənubda İran.
Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik.
Çinlə artan əlaqələr.
ABŞ-la yeni siyasi gündəlik.
Türk dünyası ilə dərinləşən inteqrasiya.
ŞƏT ilə genişlənən əməkdaşlıq.
Bu qədər fərqli istiqamətin eyni vaxtda idarə edilməsi asan deyil. Ona görə Azərbaycanın qarşısında duran əsas diplomatik vəzifə tərəf seçməkdən çox, öz çəkisini artırmaqdır.
“Orta güc dövləti” anlayışının məğzi də məhz burada ortaya çıxır.
Orta güc olmaq böyük dövlətlər kimi bütün qlobal gündəliyi müəyyənləşdirmək demək deyil. Amma regional gündəliyin formalaşmasına təsir etmək, müxtəlif tərəflər arasında vasitəçi və ya bağlantı rolunu oynamaq, iqtisadi və siyasi layihələri birləşdirmək, beynəlxalq platformalarda öz mövqeyini eşitdirmək deməkdir.
Azərbaycanın son illərdəki diplomatik fəallığı bu istiqamətdə hərəkət etdiyini göstərir.
Və bütün yollar yenidən Bakıya qayıdır
Bəlkə də son illərin Azərbaycan xarici siyasətində ən maraqlı dəyişiklik budur: Bakı artıq yalnız öz ətrafındakı proseslərə reaksiya verən paytaxt kimi görünmək istəmir.
2025-ci ilin Vaşinqton gündəliyi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələ açdı.
2026-cı ilin Çolpon-Ata görüşü Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə çıxardı.
2026-cı ilin Bişkek sammiti Azərbaycanın Mərkəzi Asiya və ŞƏT məkanındakı iştirakını yenidən gündəmə gətirdi.
2028-ci ildə isə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinin Azərbaycanda keçirilməsi Bakını Avropa siyasi dialoqunun mühüm platformalarından birinin ev sahibinə çevirəcək.
Bütün bunları ayrı-ayrı hadisələr kimi oxumaq mümkündür.
Amma bir xətt üzrə düzəndə başqa mənzərə yaranır:
ərazi bütövlüyünün bərpası → sülh gündəliyi → regional bağlantılar → Mərkəzi Asiya ilə inteqrasiya → ŞƏT və digər çoxtərəfli platformalarda fəallıq → Avropa ilə siyasi dialoqun genişlənməsi.
Bu ardıcıllıq Azərbaycanın xarici siyasətində yeni mərhələnin əsas konturlarını göstərir.
Məsələ artıq Azərbaycanın hansı tərəfdə dayanması deyil.
Məsələ budur ki, Azərbaycanın özü müxtəlif tərəflərin bir-birinə bağlandığı xəritədə nə qədər mühüm mövqeyə çevrilə biləcək.
Və görünən odur ki, Bakının bugünkü strategiyasının əsas hədəfi məhz budur: coğrafi mövqeyi siyasi kapitala, siyasi kapitalı iqtisadi imkanlara, iqtisadi imkanları isə uzunmüddətli dövlət gücünə çevirmək.
Bu strategiyanın nə qədər uğurlu olacağını isə artıq bəyanatlar deyil, qarşıdakı illərdə açılacaq dəhlizlər, reallaşacaq investisiyalar, qurulacaq yeni siyasi ittifaqlar və ən əsası, əldə olunan sülhün nə qədər dayanıqlı olması göstərəcək.

Materialı hazırladı:Fira Cəlilova