Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasında ziyalıların rolu: 100 nəfərlik insan kapitalı
Professor Şirməmməd Hüseynovun tarixi məlumatlarına əsasən, Cümhuriyyət dövründə ölkədəki kadr çatışmazlığı və ziyalıların dövlət quruculuğundakı həlledici rolu təhlil edilir.

Yenilənib: Avqust 28, 2026 1:46 axşam
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edilərkən ölkə ciddi kadr çatışmazlığı ilə üz-üzə idi. Professor Şirməmməd Hüseynovun tarixi araşdırmalarına görə, həmin dövrdə Azərbaycanda cəmi 100 nəfərə yaxın ali təhsilli, 220 nəfər texniki təhsilli və təxminən 250 nəfər Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunu var idi.
Məhdud insan resurslarına baxmayaraq, bu ziyalılar qrupu parlamentin yaradılması, hökumətin formalaşdırılması, milli ordunun qurulması və dövlət dilinin mövqeyinin gücləndirilməsi kimi strateji vəzifələri icra ediblər. Onlar həmçinin milli universitetin yaradılması və Azərbaycanın beynəlxalq siyasi sistemə inteqrasiyası istiqamətində ilkin addımları atıblar.
Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunları isə maarifçilik hərəkatının və milli şüurun formalaşmasında xüsusi rol oynayıblar. Həmin dövrdə müəllimlər yalnız tədrislə məşğul olmur, eyni zamanda bölgələrə kitab, qəzet və yeni ideyalar çatdıran əsas simalar kimi çıxış edirdilər.
Şirməmməd Hüseynovun qeydlərinə görə, XIX-XX əsrlərdə Şimali Azərbaycanda doğulub dünyasını dəyişən 5 milyon insandan yalnız 157 nəfəri öz fəaliyyəti ilə tarixə düşüb. Bu siyahıda Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Üzeyir Hacıbəyli, Cəlil Məmmədquluzadə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Fətəli xan Xoyski kimi şəxsiyyətlər yer alır.
Cümhuriyyət dövrünün ziyalılarını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onların yalnız savadlı olmaları deyil, məsuliyyət götürmək və dövrün problemlərindən daha böyük hədəflər müəyyənləşdirmək bacarığı idi. 23 ay fəaliyyət göstərən Cümhuriyyətin qoyduğu miras, məhdud imkanlardan maksimum nəticə çıxarmaq nümunəsi kimi qiymətləndirilir.





