Qarabağın mədəni irsi və Gəncə Qapıları: tarixə sahib çıxmaq zamanı gəlib
Qarabağda yerləşən qədim Qafqaz Albaniyası monastırları, kitabələr, xaçdaşlar və dini əlyazmalar onilliklər davam edən işğal dövründə sistemli şəkildə dəyişdirilib, başqa mənşəyə aid edilib və ya ərazilərdən çıxarılıb.
Fira Cəlilova4 dəq oxunuş
Yenilənib: Sentyabr 25, 2026 7:04 axşam
Qarabağın mədəni irsi təkcə abidələrdən ibarət deyil. Bu ərazi əsrlər boyu müxtəlif dini və mədəni ənənələrin izlərini özündə yaşadan, Qafqazın tarixi yaddaşının mühüm hissəsini təşkil edən coğrafiyalardan biridir. Monastırlar, kilsələr, məscidlər, qəbiristanlıqlar, kitabələr, xaçdaşlar, əlyazmalar və arxeoloji tapıntılar bu tarixin maddi sübutlarıdır.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, Qarabağda və ətraf rayonlarda işğal dövründə bir sıra mədəni və dini irs nümunələri dağıdılıb, dəyişdirilib, qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparılıb və bəzi əşyalar ərazidən çıxarılıb. Azərbaycan UNESCO üzrə Milli Komissiyası və digər dövlət qurumları bu məsələlərlə bağlı müxtəlif materiallar təqdim edib. Rəsmi məlumatlarda Xudavəng monastırından bəzi zəng, xaç, freska və əlyazmaların Ermənistana aparıldığı, Şuşa Xalça Muzeyindən də əşyaların çıxarıldığı bildirilir.
Mədəni irs siyasi mübahisədən daha böyük məsələdir
Qarabağdakı xristian irsinin hansı tarixi-mədəni kontekstdə formalaşması məsələsi uzun illərdir Azərbaycan və Ermənistan arasında mübahisə mövzusudur. Azərbaycan tərəfi bölgədəki bir sıra qədim xristian abidələrinin Qafqaz Albaniyasının irsi olduğunu bildirir və onların erməniləşdirilməsi ilə bağlı iddialar irəli sürür. Ermənistan və erməni irsi ilə bağlı qurumlar isə əksinə, bir sıra abidələrin erməni xristian irsinə aid olduğunu və “Albanlaşdırma” siyasəti aparıldığını iddia edirlər. Bu qarşılıqlı iddialar beynəlxalq səviyyədə də müzakirə olunub.
Bu səbəbdən məsələ yalnız hansı tərəfin hansı abidəyə sahib çıxması ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas prinsip tarixi obyektlərin elmi şəkildə sənədləşdirilməsi, mənşəyinin araşdırılması, kitabə və artefaktların qorunması və qanunsuz şəkildə başqa əraziyə aparılmış mədəni sərvətlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi olmalıdır.
1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasını nəzərdə tutur. Mədəni irsin qanunsuz mənimsənilməsi və daşınması ilə bağlı məsələlər isə beynəlxalq hüququn ayrıca mexanizmləri çərçivəsində qiymətləndirilir. Avropa Parlamenti də Qarabağdakı mədəni irsin qorunması məsələsinin beynəlxalq mexanizmlərlə həll edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Qafqaz Albaniyasının irsi ayrıca araşdırılmalıdır
Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi məsələnin mühüm istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid çoxsaylı arxeoloji və dini abidələr mövcuddur. UNESCO-nun Şəkinin tarixi mərkəzi ilə bağlı materiallarında da şəhərin qədim tarixinin Qafqaz Albaniyası dövrünə qədər uzandığı qeyd olunur.
Bu baxımdan Qarabağdakı Alban irsi ilə bağlı araşdırmaların yalnız siyasi mövqelər əsasında deyil, arxeoloji materiallar, kitabələr, memarlıq xüsusiyyətləri, əlyazmalar və digər ilkin mənbələr əsasında aparılması əhəmiyyətlidir.
Əgər hər hansı artefaktın işğal dövründə ərazidən çıxarıldığı və başqa ölkədə saxlanıldığı sənədlərlə təsdiqlənirsə, onun mənşəyi, hüquqi statusu və qaytarılması məsələsi ayrıca araşdırılmalıdır.
Gəncə Qapıları da bu müzakirənin bir hissəsidir
Mədəni irsin qaytarılması məsələsində diqqət çəkən nümunələrdən biri Gəncə Qapılarıdır.
XI əsrə aid olan dəmir qapıların 1063-cü ildə Gəncədə hazırlanması Azərbaycan və Gürcüstanın müxtəlif mənbələrində qeyd olunur. 1139-cu ildə Gəncədə baş verən güclü zəlzələdən sonra qapıların Gürcüstana aparıldığı və hazırda onlardan bir tayın Gelati monastırında saxlanıldığı bildirilir. Gürcüstanın rəsmi turizm portalı da Gelati monastırının divarlarında Gəncənin məşhur qapılarının saxlanıldığını təsdiqləyir.
Azərbaycanın rəsmi məlumatında qapıların 1139-cu ildən sonra Gürcüstan kralı Demetre tərəfindən Gürcüstana aparıldığı və əsrlərdir Gelati monastırında saxlanıldığı qeyd olunur.
Məsələ ilə bağlı Azərbaycan tərəfi əvvəllər də danışıqlar aparıb. 2022-ci ildə Azərbaycanın keçmiş mədəniyyət naziri Anar Kərimov Gəncə Qapılarının qaytarılmasının Azərbaycan-Gürcüstan hökumətlərarası komissiyasının gündəliyinə salındığını və danışıqların davam etdiyini açıqlamışdı.
Bu baxımdan Gəncə Qapıları məsələsi sadəcə tarixi bir eksponatın taleyi deyil. Söhbət öz doğma şəhərinin tarixini əks etdirən nadir maddi irs nümunəsinin gələcək nəsillərə hansı formada çatdırılmasından gedir.
Qaytarılma məsələsi qarşılıqlı əməkdaşlıqla həll oluna bilər
Azərbaycanın mədəni irsin qorunması ilə bağlı mövqeyi ondan ibarətdir ki, Qarabağda yerləşən bütün dini və dünyəvi abidələr, mənşəyindən asılı olmayaraq, qorunmalıdır. Azərbaycan UNESCO üzrə Milli Komissiyası azad edilmiş ərazilərdə 1 200-dən çox dini və mədəni irs obyektinin araşdırıldığını və qorunması istiqamətində iş aparıldığını bildirir.
Eyni prinsip digər ölkələrdə yerləşən Azərbaycan mənşəli mədəni sərvətlərə də tətbiq edilə bilər.
Əgər bir ölkənin ərazisində başqa dövlətin tarixi irsinə aid olduğu sənədlərlə əsaslandırılan əşya saxlanılırsa, onun qaytarılması məsələsinin dialoq, ekspert müzakirələri və beynəlxalq mədəni irs prinsipləri əsasında həlli mümkündür.
Bu baxımdan Ermənistanla Qarabağdan çıxarılmış tarixi və dini əşyaların taleyi barədə əməkdaşlığın aparılması, arxiv və muzey fondlarının qarşılıqlı araşdırılması, artefaktların mənşəyinin müəyyənləşdirilməsi və əsaslandırılmış hallarda onların Azərbaycana qaytarılması məsələsinin gündəmə gətirilməsi mühüm addım ola bilər.
Eyni yanaşma Gəncə Qapılarına da aiddir. Gəncənin tarixi qapılarından birinin əsrlər sonra öz doğma şəhərinə qaytarılması Azərbaycan-Gürcüstan mədəni dialoqunun mühüm nümunəsinə çevrilə bilər.
Tarixi irsin qorunması yalnız keçmişi yadda saxlamaq deyil. Bu, gələcək nəsillərin tarixə çıxış hüququnu qorumaqdır. Qarabağın qədim monastırlarından Gəncənin XI əsr qapılarına qədər hər bir tarixi nümunə öz coğrafiyası, tarixi konteksti və sənədləşdirilmiş mənşəyi ilə birlikdə qorunmalıdır.
